«Магілеўскі хранограф»: пачалося ўсе з дробезі – у 1633 годзе кароль аддаў праваслаўным іх цэрквы

1712
П. Левановіч, па матэрыялам "Магілёўскай хронікі". Фото на титуле: 6tv.by
Пачатак ХVІІ стагоддзя для Магілева і магілеўцаў быў надзвычай цяжкі. Бунты, нашэсце «гультайства», як называлі ў тыя часы казакаў, а да ўсяго яшчэ – эпідэміі і пажары, зацятыя рэлігійныя спрэчкі.

«Магілеўская хроніка» паведамляе: у годзе 1626 Пан Бог месца наша наведаў агнем, горай за ўсе дасталося астрогу (цвердзь, умацаваны форт), які згарэў цалкам, што праўда, і іншым месцічам была ўчынена вялікая шкода. На гэтым гора-бяда не завяршылася. У годзе 1630-м Бог наведаў Магілеў паморкам (эпідэміяй), ды так, што «некалькі соцень людзей значных памерлі».

Магілеў абраняецца ад нашэсця. Прыблізна 16 - 17 стагоддзі
Магілеў абраняецца ад нашэсця. Прыблізна 16 - 17 стагоддзі

Пасля пажару Магілеў адбудаваўся, гэтак жа сама аднавілася насельніцтва і пасля эпідэміі. Гора было не гэта… Куды больш шкоды прыносілі дамовыя сваркі, якія часта завяршаліся кровапраліццем. Праваслаўныя сварыліся з уніятамі, католікі сварыліся і з першымі і другімі. Вось як гэта было… Падзеі, пра якія пойдзе тут гутарка, адбываліся акурат у канцы ліпеня – у пачатку жніўня 1633 года.

Берасцейская унія. 1596 г.
Берасцейская унія. 1596 г.

Пачалося ўсе з таго, што ў чэрвені пазначанага года кароль Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў Уладзіслаў IV аддаў праваслаўным магілеўцам іх цэрквы. «Хроніка» паведамляе, што 30 гадоў пазамыканыя і апячатаныя стаялі тыя магілеўскія храмы. Аднак горад зусім без набажэнстваў не заставаўся. Знаходзіліся адважныя святары, якія рызыкавалі кінуць выклік войту і магістрату. Такім быў манах ці то па мянушцы Зара, ці то паводле ўласнага прозвішча. У той час, калі храмы яшчэ стаялі зачыненыя, пабудаваў той святар на пачатку Віленскага тракта (зараз вуліца імя Лазарэнкі) сплеценую з галля будку. Туды і запрашаў вернікаў на набажэнствы. Будка тая – як апавядае аўтар «Магілеўскай хронікі» – для праваслаўных была дужа важным месцам.

Якраз у канцы ліпеня святар адпраўляў службу, калі на тэрыторыю «імправізаванага храма» ўварваліся ўніяты, калі верыць Сурце, то не проста людзі паспалітыя, а ўзброеныя да зубоў жаўнеры. Яны гвалтам разагналі людзей, а Зару схапілі і вывезлі з горада. Куды менавіта? Пра гэта ніхто дакладна не ведаў. Аднак паміж гараджанамі пранеслася чутка, нібыта святара жахліва катавалі, а потым завезлі ў Кіеў, дзе і пастрыглі ў манахі. Кажуць, памер Зара ў адной з пячораў Кіеўскай лаўры.

Гэта супрацьстаянне магілеўскіх праваслаўных і ўніятаў не было чымсьці выключным, тыповым толькі для гэтага рэгіена. Гвалты, забойствы, захопы храмаў – гэта, калі так можна выказацца, норма той эпохі. Аднак менавіта ў Магілеве і ў Вільні рэлігійны канфлікт дасягнуў свайго апагея.